Lepistes

Lepistes, sayısız renk ve kuyruk varyetesiyle dünyanın en yaygın akvaryum balığıdır. Erkekler küçük (3–3,5 cm) ama gösterişlidir; dişiler daha büyük (5–6 cm) ve sadedir. Canlı doğurmaları, her koşulda üremeleri ve dayanıklılıkları onları başlangıç için ideal yapar.

Bir uyarı: Uzun yıllar aynı hatların çaprazlanması nedeniyle mağazadaki bazı süslü lepistesler eskisi kadar dayanıklı değildir. Güvenilir bir yetiştiriciden ya da hobiciden alınan balıklar genelde daha sağlıklıdır.

Lepistes, yüz yılı aşkın yetiştiricilikle yüzlerce varyeteye ulaşmış bir türdür. Varyete adları genellikle iki şeyi anlatır: renk ve desen (kobra, tuxedo, mozaik…) ve kuyruk biçimi (delta, yelpaze, çift kılıç…). Aynı balık hem "kırmızı mozaik" hem "delta kuyruk" olabilir. Varyeteler aşağıda erkekler üzerinden anlatılır; dişiler çoğunlukla sade gövdeli olup kuyruklarında varyetenin rengini soluk olarak taşır.

• Kobra (snakeskin): Gövdede yılan derisini andıran, birbirine geçen koyu halka ve ağ deseni; kuyrukta da aynı benekli desen. Yeşil, sarı ve kırmızı tonları vardır.
• Tuxedo (yarım siyah): Gövdenin arka yarısı koyu siyah ya da lacivert, ön yarısı açık renkli. En bilineni kuyruğu kırmızı olan "yarım siyah kırmızı" (half black red).
• Moskova (Moscow): Baştan kuyruğa tek, koyu ve parlak renk: mavi, yeşil, mor ya da siyah. İri ve uzun yüzgeçlidir; renk yaşla koyulaşır.
• Tam kırmızı (full red): Gövde ve bütün yüzgeçler kırmızı. Albino formu (kırmızı göz) çok yaygındır; temiz bir hatta gövdede başka renk lekesi olmaz.
• Dumbo (büyük kulak): Göğüs yüzgeçleri kanat gibi çok iri. Bu özellik başka renklerle birleşebilir (ör. "dumbo kırmızı"); iri yüzgeçler nedeniyle güçlü akıntı sevmez.
• Mozaik: Kuyrukta düzensiz, birbirine karışan koyu lekeler mozaik görüntüsü verir; kuyruk dibinde koyu, kenara doğru açık. Mavi ve kırmızı mozaik yaygındır.
• Çimen (grass): Kuyruk, çimen tohumunu andıran küçük ve düzenli dağılmış beneklerle kaplıdır. Mavi çimen en bilinenidir.
• Leopar: Kuyrukta sarı ya da turuncu zemin üzerine iri, belirgin ve yuvarlak siyah benekler.
• Koi: Beyaz–krem gövde, kırmızı baş ve kırmızı kuyruk; adını koi sazanına benzerliğinden alır.
• Platin: Gövdeyi kaplayan parlak, metalik beyaz–gümüşi pullar; "tam platin" formunda yüzgeçler de beyazdır.
• Japon mavisi (Japan blue): Gövdenin ön kısmında parlak, metalik turkuaz–mavi yansıma; kuyruk çoğunlukla turuncu ya da kırmızıdır.
• Çift kılıç (double sword): Kuyruğun üst ve alt kenarından uzanan iki ince uzantı, ortası kısa. Kılıç kuyruk türüyle karıştırılmamalıdır; bu bir lepistes kuyruk biçimidir.

Hat tutmak: Varyeteler ancak aynı hattan bireyler kendi aralarında üretilirse korunur. Farklı varyeteler bir arada çoğalırsa birkaç kuşak içinde karışık, renksiz "melez" lepistesler ortaya çıkar. Belirli bir varyete isteyenler yalnızca o hattı tutar ve renk–desen kriterine uymayan yavruları ayırır.

Doğada sıcak, berrak ya da hafif bulanık derelerde, göletlerde ve hendeklerde yaşar; insan yerleşimi çevresindeki sulara bile uyum sağlamıştır. Sivrisinek larvalarıyla beslendiği için birçok ülkeye bilinçli olarak bırakılmıştır.

• Hacim: Küçük bir grup için 40 litre, daha fazlası için 60 litre ve üzeri. Hızlı çoğaldıkları için büyük akvaryum hep avantajlıdır.
• Su: 24–26°C ideal. Orta sert–sert, nötr–hafif bazik su (pH 7–8) sever; çok yumuşak, asidik suda hastalanmaya yatkındır.
• Bitki: Java yosunu, hornwort gibi sık bitkiler yavruların saklanmasına yardım eder.
• Akıntı: Uzun kuyruklu erkekler güçlü akıntıda yorulur; filtre çıkışını yumuşatın.

Hepçildir; neredeyse her yemi kabul eder. Kaliteli pul ya da mikro granül yem temel olsun, haftada birkaç kez artemia, dafniya ya da sivrisinek larvası ekleyin. Spirulina içeren yemler renkleri canlandırır. Az ve sık besleyin; lepistesler doymak bilmez ve fazla yem suyu bozar.

Barışçıl ve hareketlidir. Erkekler sürekli dişileri kovalar; bu yüzden her erkeğe en az 2–3 dişi düşecek şekilde tutulmalı ya da yalnızca erkeklerden oluşan bir grup kurulmalıdır.

Uygun arkadaşlar: platy, molly, corydoras, otocinclus, zebra danio, karidesler.

Kaçının: Sumatra barbı gibi yüzgeç çeken türler erkeklerin uzun kuyruklarını parçalar. Beta ile birlikte konmamalıdır: beta lepistesin renkli kuyruğunu rakip olarak görebilir. Büyük çiklitler lepistesi yem olarak görür.

Lepistes için iki doğru düzen vardır:

• Karışık grup: Her erkeğe 2–3 dişi. Erkekler dişileri sürekli kovalar; dişi sayısı az olursa dişiler yorulur, strese girer ve erken ölür. Bu düzende yavru kaçınılmazdır.
• Yalnızca erkek grubu: 5 ve üzeri erkek. Yavru olmaz; renkli erkekler birbirine gösteriş yapar ama ciddi kavga etmez.

Yalnızca dişilerden oluşan grup da kurulabilir, ama mağazadan alınan dişilerin çoğu zaten gebedir. Başlangıç için 60 litrede 2 erkek + 5 dişi ya da 6 erkek rahat bir gruptur.

Dişi 4 hafta civarı gebelikten sonra 20–60 arasında yavru doğurur. Dişi tek çiftleşmeyle aylarca sperm saklayabilir; yani erkek alınsa bile birkaç kez daha doğurabilir.

Yetişkinler yavruları yer. Yavruların bir kısmını kurtarmak için yoğun bitki yeterlidir; daha fazlası isteniyorsa doğuma yakın dişi ayrı bir tanka alınır. Yavrular ilk günden ince ezilmiş yem ve yeni çıkmış artemia ile beslenir, 3–4 ayda olgunlaşır.

• Kuyruk çürümesi: Kötü su kalitesi ya da yüzgeç yaralanmasından sonra görülür. Temiz su ve gerekirse antibakteriyel tedavi.
• Kolumnaris ("pamuk ağız"): Ağız ve gövdede beyaz pamuksu lekeler. Hızlı ilerler; erken müdahale önemlidir.
• Solungaç ve iç parazitler: Mağaza balıklarında sık görülür. Karantina ve gerekirse parazit tedavisi.

Su değerlerini sabit tutmak ve aşırı kalabalıktan kaçınmak bu sorunların çoğunu önler.

Ayrım çok kolaydır. Erkek küçük, renkli ve uzun kuyrukludur; anal yüzgeci gonopodyum denen ince bir çiftleşme organına dönüşmüştür. Dişi daha büyük, daha soluk renklidir; anal yüzgeci yelpaze biçimindedir ve karnının arkasında koyu gebelik lekesi görülür.